ANATOMY OF MIND & IKKYO-SAN
USE FOR EveryONE-O-ONE COURSE 2024,
PRACTICAL school of design
สันติ ลอรัชวี เรียบเรียง
กายวิภาคของความคิด และอิกคิวซัง
หากใครเห็นด้วยว่าการออกแบบเป็นกระบวนการทางความคิด
ก็อาจสงสัยว่าการคิดนั้นมีกระบวนการเป็นอย่างไร
ซึ่งปัจจุบันมีแนวทางเผยแพร่ออกมามากมาย
ให้เราได้เลือกสรรวิธีที่เหมาะกับธรรมชาติของเรา
เหมาะกับกาละเทศะ และเหมาะกับเป้าหมาย
บทเรียบเรียงนี้มีประโยชน์ต่อนักออกแบบ
โดยเฉพาะการทำความเข้าใจกระบวนการคิด
ซึ่งท้ายที่สุดจะสามารถใช้ประโยชน์ร่วมกันกับเรื่องอื่นๆ ได้
ตราบใดที่นักออกแบบยังต้องคิด วิเคราะห์ และแยกแยะ
สมัยเริ่มเป็นอาจารย์ใหม่ๆ
ผมพบแผนภูมิหนึ่งจากหนังสือในห้องสมุด ถ่ายเอกสารเก็บไว้
จดบันทึกสารสำคัญ และยังคงกลับมาดูมันอีกครั้งแล้วครั้งเล่า
สิ่งหนึ่งที่พบว่าเป็นประโยชน์ต่อกระบวนการคิด
คือ การมีหลักในการทำความเข้าใจต่อประเด็นต่างๆ
ที่เคยทำ เคยรับรู้ และเคยสับสนมาตลอด เช่น
เราควรมีกระบวนการและขั้นตอนอย่างไร
เราควรมีลำดับความคิดอย่างไร
ถ้าคิดรูปแบบสุดท้ายออกมาก่อนจะผิดมั้ย
บางทีพยายามทำงานตามลำดับจากแนวคิดไปหารูปแบบ
กลับอึดอัดคิดไม่ออก ฯลฯ
แน่นอนว่ามันเป็นการย้อนกลับมาทำความเข้าใจ
สิ่งที่เราทำไปโดยสัญชาตญาณ
และก็เริ่มมองเห็นแบบแผนบางอย่างในการคิดของตัวเอง
โอกาสนี้จึงนำมาแลกเปลี่ยนแบ่งปัน ณ ที่นี้
±
![](https://www.practicalschoolofdesign.com/wp-content/uploads/2024/07/Screen-Shot-2024-07-08-at-6.08.30-PM.png)
จากหนังสือ The Design Concept ของ Allen Hurlburt ได้นำเสนอไดอะแกรมเรียกว่า Anatomy of the mind เป็นการแสดงกระบวนการสร้างสรรค์ไว้เป็น 4 ขั้นตอน ที่อ้างอิงกับทฤษฎีของนักจิตวิเคราะห์คนสำคัญอย่าง Sigmund Freud ที่จัดระดับของจิตสำนึกออกเป็น 3 ระดับ โดยจัดวางขั้นตอนทั้งสี่ไว้บนขั้ว Intellectual Process และ Emotional Response อีกด้วย การกลับมาทำความเข้าใจสิ่งที่ได้อธิบายไว้ในหนังสือทำให้ผมได้เห็นภาพย้อนกลับแบบสโลโมชั่นของกระบวนการออกแบบที่ผ่านมาได้เข้าใจมากขึ้น ทำให้พบว่าในกระบวนการสร้างสรรค์นั้น มีการผสมผสานทั้งความคิดด้วยหลักการเหตุผลรวมกับสัญชาตญาณและอารมณ์ความรู้สึกไว้ด้วยกัน สิ่งเหล่านี้มันไม่ได้แยกเป็นขั้วตรงข้ามดั่งที่เราคิดกันตอนทำงานใหม่ๆ แนวทางต่างๆ ไม่ได้แยกกันอย่างเบ็ดเสร็จขนาดนั้น หากแต่มันเป็นกระบวนการที่ต่อเนื่อง มีการเปลี่ยนจังหวะสลับขั้นตอนให้เหมาะสมกับปัจจัยต่างๆ ตลอดกระบวนการเลยทีเดียว รวมถึงมันไม่ได้เป็นเหมือนกระบวนการที่มุ่งแต่เดินไป ข้างหน้าอย่างเดียว แต่มันต้องการการวนย้อนกลับเป็นรอบย่อยๆ ไปเรื่อยๆ เหมือนการเย็บแบบด้นถอยหลังอีกด้วย
หากจะขอลองขยายความตามความคิดของตนเอง คงขอเริ่มจากแนวคิดของซิกมันด์ ฟรอยด์ นักจิตวิเคราะห์ที่แบ่งจิตของคนเราออกเป็นสามระดับ คือ จิตรู้สำนึก (Conscious) จิตกึ่งรู้สำนึก (Pre-conscious) และ จิตใต้สำนึก (Unconscious) ซึ่งจากแผนภูมิจะเห็นได้ว่ากระบวนการสร้างสรรค์จะเกิดขึ้นอยู่ในระดับ concious และ pre-concious เท่านั้น โดยได้แบ่งกระบวนการทั้ง 4 ขั้นตอน จัดวางอยู่กับระดับของจิตทั้ง 2 ระดับดังนี้
1. CONSCIOUS & ANALYSIS
ในระดับจิตรู้สำนึก (Conscious mind)
ถูกจัดวางเป็นขั้นตอนแรกที่เรียกว่าเป็นระดับของการใช้สติปัญญา (Intellectual) โดยกำกับด้วยกิจกรรมการวิเคราะห์ (Analysis) เคียงคู่ลงไปด้วย โดยจะเห็นว่าการรับข้อมูลทั้งหลายควรจะเกิดขึ้นในระดับจิตรู้สำนึก เนื่องจากการทำความเข้าใจข้อมูล วิเคราะห์โจทย์-ปัญหาต่างๆ จะต้องอาศัยภาวะที่เรารู้ว่าตัวเองเป็นใคร อยู่ที่ไหน กำลังทำอะไรอยู่ รู้สึกอย่างไร อารมณ์เป็นเช่นไร หรือต้องการอะไร ที่สอดคล้องกับหลักแห่งความเป็นจริงตามเหตุและผล เป็นระดับที่เราจะทำความเข้าใจ วิเคราะห์และวางแผนได้อย่างมีประสิทธิภาพ
![](https://www.practicalschoolofdesign.com/wp-content/uploads/2024/07/Screen-Shot-2024-07-08-at-6.13.05-PM-1-768x575.jpg)
KNOWLEDGE = NEW INFORMATION + WHAT WE ALREADY KNOW
มาถึงตรงนี้ทำให้เกิดคำถามที่น่าสนใจขึ้นมาว่า…
“เราจะทำอย่างไรที่จะขยับขยายความรู้ของเราจากข้อมูลที่ได้ค้นคว้ามาเพิ่มเติม?” ปัญหานี้เกิดตั้งแต่ในชั้นเรียนมาจนถึงชีวิตการทำงานเลยทีเดียว เมื่อครูให้นักศึกษาได้ค้นคว้าหาข้อมูลสำหรับทำงานมา นักศึกษาไม่น้อยที่หอบเอาสำเนาเอกสาร หนังสืออ้างอิง มานำเสนองานเป็นตั้งๆ ซึ่งสุดท้ายก็มักจะต้องหอบกลับไปพร้อมกับถูกขอให้ย่อยข้อมูลที่เป็นสาระสำคัญมา… ในโลกที่อยากรู้อะไรก็ถามChat GPT ทำให้นิยามของคำว่าความรู้ถูกกระชับพื้นที่เข้ามาอีก ความรู้ที่เรียกกันเพื่อถาม-ตอบในเกมโชว์อาจไม่เกิดประโยชน์มากนักในโลกนอกจอโทรทัศน์ ข้อมูลมากมายมหาศาลในอินเทอร์เนตจะกลายเป็นของเหลือใช้หากเราไม่สามารถคัดสรรออกมาได้ว่าสิ่งใดจะเป็นประโยชน์ต่อเรา ความรู้รอบตัวทั้งหลายเป็นสิ่งที่ทุกคนบนโลกที่อ่านออกเขียนได้สามารถเข้าถึงได้เท่ากัน ดังนั้นการวิเคราะห์และพิจารณาข้อมูลดิบทั้งหลายจนเกิดมุมมองความคิดเห็นจึงกลายเป็นสิ่งที่จะทำให้ข้อมูลดิบ (data) กลายเป็นข้อมูล (information) และข้อมูลกลายเป็นความรู้ (knowledge) ในที่สุด อาจกล่าวได้ว่า “ความรู้” เกิดจากการนำเอาข้อมูลใหม่ที่ได้รับผสมลงไปกับสิ่งที่เรามีความรู้เดิมอยู่แล้ว “ส่วนผสม”ใหม่นั่นเองที่ได้กลายเป็นชุดความรู้ใหม่ของเรา ดังนั้นการที่เราจะวิเคราะห์หรือทำความเข้าใจสิ่งต่างๆ “ต้นทุนเดิม” จึงกลายเป็นเงื่อนไขสำคัญต่อกระบวนการวิเคราะห์ข้อมูลเช่นกัน เราลองถามตัวเองดูกันอีกทีว่า “เรามีต้นทุนที่ดีพอที่จะเบลนด์เข้ากับข้อมูลที่รับเพิ่มเข้ามา แล้วทำให้เกิดความรู้ใหม่ๆ ที่น่าสนใจได้หรือไม่?”
2. PRE-CONSCIOUS & INCUBATION
เมื่อผ่านขั้นตอนการวิเคราะห์หรือระดับสติปัญญามาแล้ว ต่อไปจะเข้าสู่การตกตะกอนทาง (Incubation) ความคิด นักจิตวิทยาเรียกกระบวนการ “incubation” ว่า “การบ่มเพาะ” คือการปล่อยให้สมองมีโอกาสอยู่นิ่งๆ ละสิ่งที่ต้องการคิดไว้ก่อน ให้สมองได้พักผ่อน มีโอกาสบ่มฟักตัว เพื่อรอจังหวะผลิบานออกมาอย่างน่าอัศจรรย์ใจ อธิบายได้อีกว่าเวลาเรามุ่งมั่นตั้งใจคิดอะไรสักอย่าง เมื่อคิดไปสักพักจะเริ่มติดกับดักความคิดเดิมๆ มุมเก่าๆ สมองเริ่มล้าและถูกตีกรอบไว้ จึงได้แต่คิดวนเวียนในช่องทางเดิม แต่ถ้าได้หยุดพักจากการคิดเรื่องนั้นๆ เพื่อไปทำภารกิจอื่นใด จนสมองได้เริ่มใหม่ จะลื่นไหลมากขึ้น ยิ่งได้พักไปทำอะไรที่ไม่เกี่ยวข้องกับเรื่องเดิมหรือเรื่องที่ไม่ต้องใช้พลังทางการคิดมากนัก ไม่ว่าจะเป็นพักไปจัดโต๊ะทำงาน ล้างห้องน้ำ ทำอาหาร อาบน้ำ ยิ่งทำให้สมองได้พัก เมื่อกลับมาคิดใหม่จะทำให้แจ่มใสให้มุมใหม่ๆ ได้อีก เนื่องจากมนุษย์มีระบบจิตกึ่งรู้สำนึก (Preconcious Mind) ที่ทำงานโดยเราไม่แม้รู้ตัว
ซึ่งการทำงานโดยที่เราไม่รู้ตัวนั้น ผมมักเรียกมันเล่นๆ ว่า “การเปิดเครื่องเดินเบา” มันเป็นการเชื่อใจสมองของเราว่ายังทำงานอยู่ แม้เราไปพักทำสิ่งอื่นใด แต่สมองไม่เคยอู้งาน สมองรับรู้ว่ายังต้องทำต่อ จึงแอบซุ่มเรียบเรียงสานความคิดไปพลางๆ แม้ในช่วงเวลาว่างที่เราพัก เมื่อเราเชื่อใจว่ากระบวนการยังดำเนินไปในขณะที่เราละความสนใจไปชั่วคราว จะช่วยทำให้ความเครียดเราลดลงไปด้วย แต่การเดินเครื่องลักษณะนี้จะต้องมีเชื้อเพลิงเช่นกัน นั่นก็คือการทำความเข้าใจต่อข้อมูลพื้นฐานของสิ่งที่เรากำลังคิดไปแล้วนั่นเอง เพื่อเป็นวัตถุดิบให้สมองเราแอบเอาไปทำต่อได้ อาจถือว่าเป็นกระบวนการลักษณะ “อุปมาน” (inductive) คือเป็นวิธีการค้นหาความคิดจากข้อเท็จจริงย่อยๆ โดยพิจารณาสิ่งที่เหมือนกัน ต่างกัน สัมพันธ์กัน เพื่อให้ได้ความน่าจะเป็นบางอย่างขึ้น ซึ่งสามารถเกิดขึ้นในระดับจิตกึ่งรู้สำนึก (Pre-conscious mind) สรุปง่ายคือในระดับนี้อาจเรียกได้ว่าเป็นช่วงย่อยและตกตะกอนเพื่อให้เกิดความคิดบางอย่างขึ้นมานั่นเอง บางท่านจึงมีคำแนะนำว่า “เมื่อคิดไม่ออก ต้องลองไม่คิด”
(บางส่วนเรียบเรียงจากบทความ “คิดได้โดยไม่คิด” เขียนโดย พอใจ พุกกะคุปต์ http://www.bangkokbiznews.com/blog/detail/569241 )
3. Pre-conscious & Inspiration
ขั้นตอนที่สามนี้ยังอยู่ในระดับจิตกึ่งรู้สำนึก แต่กำลังผ่านการใช้สัญชาตญาณ (Intuition) เพื่อขึ้นสู่ระดับจิตรู้สำนึกอีกครั้ง ภายใต้สิ่งที่เรียกว่า “แรงบันดาลใจ” (Inspiration)
(Insight + Imagination + Intuition) = Inspiration
“แรงบันดาลใจ” คำๆ นี้ถูกเรียกใช้อย่างสม่ำเสมอในทุกระดับจนกลายเป็นคำที่จับต้องไม่ได้ นักศึกษาและนักออกแบบหลายคนใช้คำนี้แทบไม่ต่างจากคำว่า “ชื่นชอบ” หรือ “มีความสนใจ” จากหนังสือนี้อาจทำให้เรามองคำว่า “แรงบันดาลใจ” กันให้ชัดเจนและละเอียดขึ้นได้ ในหนังสือเล่มนี้เสนอว่าการเกิดแรงบันดาลใจนั้นเป็นผลรวมมาจาก 3i นั่นคือ insight (รู้จริง) Imagination (จินตนาการ) และ Intuition (สัญชาตญาณ) เป็นผลรวมที่เกิดด้วยการใช้เหตุผลจนสามารถสังเคราะห์ความคิดใหม่ขึ้นมาได้
จึงหมายถึงการเกิดแรงบันดาลใจขึ้นมาได้นั้นไม่ได้เกิดขึ้นมาลอยๆ จากความชื่นชอบหรือหลงใหลในสิ่งนั้นๆ ความชื่นชอบอาจเป็นจุดเริ่มต้นที่ดีและนำไปสู่กิจกรรมอื่นๆ ที่ส่งเสริมความลึกซึ้ง (insight) ในเรื่องที่ชื่นชอบ เมื่อมีความรู้จริงต่อเรื่องใดแล้วก็ย่อมพาไปสู่ “กิจกรรมทางความคิด” ต่อเรื่องนั้นได้กว้างขวางจนทำให้มองเห็นความเป็นไปได้ใหม่ๆ ได้มากขึ้น ซึ่งจะเรียกให้สวยหรูว่า “จินตนาการ” ก็ได้
คำว่าจินตนาการถูกนำไปใช้อย่างแพร่หลาย บ่อยครั้งที่ไปผูกติดอยู่กับการเป็นความสามารถพิเศษหรือพรสวรรค์เฉพาะบุคคล รวมไปถึงการมองว่ามันเป็นสภาวะที่เกิดขึ้นแบบหยั่งรู้มากกว่าเป็นผลของการเรียบเรียงอย่างเป็นระบบ จนทำให้เราพลอยหลับตาพริ้มทุกครั้งที่จินตนาการถึงอะไรซักอย่าง หากลองจินตนาการกันดูว่าเราสามารถจินตนาการถึงอะไรสักอย่างจากความว่างเปล่าได้หรือไม่ ท้ายที่สุดแล้วการจินตนาการยังคงต้องการต้นทุนที่ต้องนำมาต่อยอดอยู่ดี ดังนั้นผู้ที่มีความรู้จริงลึกซึ้งย่อมจะมีโอกาสหรือความสามารถที่จะมองเห็นความเป็นไปได้ของทางเลือกของสถานการณ์หนึ่งได้มากกว่า นั่นอาจเรียกได้ว่ามีจินตนาการนั่นเอง จินตนาการกับความรู้จึงอาจไม่ใช่สิ่งที่อยู่คนละขั้ว และอาจไม่มีอะไรสำคัญกว่ากัน ดังที่เรานิยมอ้างประโยคดังท่ามกลางกระแสนิยมของการโค้ดคำคม
หากเราสามารถมองเห็นความเป็นไปได้ของสถานการณ์ได้มากกว่าหนึ่งทาง ย่อมต้องเกิดการตัดสินใจหรือชั่งน้ำหนักทางเลือกเหล่านั้น การใช้สัญชาตญาณการหยั่งรู้ (Intuition) จึงกลายเป็นสิ่งที่มาขับเคลื่อนการตัดสินใจนั้น ในที่นี้แราอาจต้องแยกแยะสัญชาตญาณพื้นฐานของมนุษย์ (Instinct) ออกก่อน สัญชาตญาณพื้นฐานนี้สามารถกระทำ รับรู้ และตอบสนองต่อบางสิ่งบางอย่างโดยไม่ต้องมีประสบการณ์มาก่อน เช่น การกระพริบตา การดูดนมของทารก การเคี้ยว ยืนเดินนั่งนอน เป็นต้น แต่สัญชาตญาณการหยั่งรู้ (Intuition) บางทีอาจเรียกว่าการรู้เอง เป็นความสามารถในการได้ความรู้ โดยไม่ต้องอาศัยการอนุมานหรือการคิดโดยเหตุผล คำภาษาอังกฤษว่า intuition มาจากคำกริยาภาษาละตินว่า intueri ซึ่งแปลว่า “พิจารณา” หรือมาจากคำอังกฤษสมัยกลางว่า “intuit” ซึ่งแปลว่า “พิจารณา, สังเกตอย่างพินิจพิเคราะห์”
ดังนั้นสัญชาตญาณแบบ intuition นี้จึงเกิดจากการสั่งสมประสบการณ์ต่อสิ่งๆ หนึ่งมาอย่างต่อเนื่องและยาวนาน จนเกิดความสามารถในการรู้ได้โดยไม่ได้ใช้ความคิดเชิงเหตุผล
หากมองในกรอบนี้ การมีสัญชาตญาณรู้เองในเรื่องใดเรื่องหนึ่ง ก็น่าจะพัฒนาได้จาดการฝึกฝน เห็นตัวอย่างได้ชัดเจนจากทักษะการเล่นกีฬา ทำอาหาร วาดภาพ หรือเล่นดนตรี เป็นต้น เมื่อเราชมการถ่อยทอดกีฦาแล้วเห็นนักกีฬาที่เก่งเล่นได้อย่างยอดเยี่ยม มีหลายครั้งที่แสดงถึงการใช้สัญชาตญาณได้อย่างน่าทึ่ง เราคงเห็นด้วยว่าจังหวะเหล่านั้นล้วนเป็นปฏิกิริยาตอบสนองออกมาโดยไม่ได้ใช้ความคิดเชิงเหตุผล แต่อย่างที่รู้กันว่าชั่วโมงฝึกฝนและประสบการณ์แข่งขันของนักกีฬาระดับนี้แถบจะนับไม่ถ้วนเลยทีเดียว
กลับมาที่กระบวนการสร้างสรรค์… สัญชาตญาณในการคิดสร้างสรรค์จึงเป็นสิ่งที่สามารถพัฒนาได้ผ่านการฝึกฝน การถอดบทเรียน และการสั่งสมประสบการณ์ เช่นเดียวกัน นักออกแบบที่ต้องทำงานประจำอยู่ทุกวันก็เหมือนกับนักกีฬาที่ต้องลงแข่งทุกวันโดยแทบไม่มีวันหยุดพักหรือวันซ้อม ข้อดีก็คือประสบการณ์จริงต่อสิ่งที่ทำจะสะสมอย่างต่อเนื่อง แต่อาจจะละเลยต่อการฝึกฝนเพื่อส่งเสริมจุดแข็ง หรือพัฒนาจุดอ่อนของตนเองให้ดีขึ้น จนสัญชาตญาณของเราแม่นยำและมีประสิทธิภาพต่อสถานการณ์ต่างๆ อย่าลืมว่าการทำงานออกแบบนั้นไม่เคยเกี่ยวข้องอยู่แค่เรื่องการออกแบบเท่านั้น แต่จะเกี่ยวข้องกับความรู้ความเข้าใจเรื่องอื่นๆ อยู่เสมอ และหลายครั้งเรื่องอื่นๆ นั้นกลับมีบทบาทสำคัญต่อกระบวนการสร้างสรรค์มากกว่าความรู้เรื่องออกแบบเสียอีก
เป็นที่รู้กันว่าโครงการที่นักออกแบบต้องไปเกี่ยวข้องนั้น มีความหลากหลายอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ อาจเป็นเรื่องเศรษฐศาสตร์ การลงทุน เกษตรกรรม ภูมิศาสตร์ อาหาร-เครื่องดื่ม ดนตรี สุขภาพ สถิติ ฯลฯ นักออกแบบจึงควรมีทักษะและสัญชาตญาณในการทำความเข้าใจความรู้สาขาต่างๆ ที่ตนเองจะเข้ามาดำเนินการนอกเหนือความรู้และสัญชาตญาณในการออกแบบเท่านั้น นอกจากจะทำให้กระบวนการสร้างสรรค์เป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพตามแนวคิดไดอะแกรมของ Allen Hurlburt แล้ว ผู้ร่วมงานหรือลูกค้าก็จะมีความมั่นใจมากขึ้นเมื่อพบว่านักออกแบบสามารถทำเข้าใจเนื้อหาในสิ่งที่กำลังทำได้เป็นอย่างดี มีทักษะ แม้เรื่องนั้นจะอยู่ในขอบเขตที่เราไม่มีความรู้มาก่อน
4. Conscious & Verification
ในที่สุดแล้วในกระบวนการสร้างสรรค์หนึ่งๆ จะมีวัตถุประสงค์เสมอ ไม่ว่าจะเป็นการเสนออรรถประโยชน์หรือแก้ปัญหาบางประการ ขั้นตอนที่ 4 ในไดอะแกรมของ Allen Hurlburt จึงเป็นกระบวนการตรวจสอบ (Verification) เพื่อพิสูจน์ว่าความคิดหรือผลลัพธ์ที่ได้เหมาะสมต่อวัตถุประสงค์และเงื่อนไขที่เกี่ยวข้องหรือไม่ การย้อนกลับไปตรวจทานกับข้อมูลจากการวิเคราะห์ในขั้นตอนที่ 1 ประกอบกับความรู้และประสบการณ์ของผู้สร้างสรรค์และผู้ที่เกี่ยวข้องในโครงการ จะทำให้ทุกฝ่ายมีความมั่นใจต่อความคิดหรือผลลัพธ์ที่เกิดขึ้น ในกรณีที่เป็นโครงการที่มีความซับซ้อนหรือมีความสำคัญสูงมาก กระบวนการนี้อาจรวมไปถึงการทำตัวอย่างหรือแบบจำลองเพื่อเป็นการทดลองใช้งานเพื่อหาข้อมูลเพิ่มเติม แล้วกลับไปเริ่มต้นเข้าสู่กระบวนการแรกใหม่อีกครั้ง และที่น่าสนใจและควรให้ความสำคัญอย่างยิ่งคือ การจัดให้กระบวนการนี้อยู่ในสังกัดของ Emotional Response ซึ่งส่วนตัวตีความถึงการให้น้ำหนักกับความรู้สึกนึกคิดของผู้คน หรือ Stakeholders นอกเหนือจากตรรกะเหตุผลอย่างเดียวเท่านั้น เพราะอย่างไรก็ตามการออกแบบยังเป็นกิจกรรมที่เกี่ยวโยงกับมนุษย์อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ ไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง การประเมินผลตรวจสอบจึงจำเป็นที่จะต้องควบรวม Mindset หนึ่งไว้ด้วย นั่นก็คือการเอาใจใ่ส่ต่อผู้คน หรือใครจะนึกว่าก็คือการมี Empathy อย่างที่ชอบพูดกัน ก็คงจะได้เช่นกัน
![](https://www.practicalschoolofdesign.com/wp-content/uploads/2024/07/Screen-Shot-2024-07-08-at-6.22.48-PM-768x166.png)
“อิคคิวซัง…(ตะโกนเรียก)”
เณรน้อยอิคคิวซังตอบกลับ
“คร๊าบผม จะรีบไปไหนๆ พักเดี๋ยวนึงนะครับ“
อิกคิวซังพักสักครู่
จากกระบวนการของ Allen Hurlburt ที่กล่าวมา ทำให้ผมมองเห็นความเหมือนคล้ายกับวิธีคิดของเณรน้อยเจ้าปัญญา “อิกคิวซัง” การ์ตูนยอดฮิตที่เคยออกอากาศในทีวีบ้านเราสมัยเด็ก อิกคิวมีปัญหาให้ขบคิดแก้ไขแทบทุกตอน ไฮไลต์ของทุกตอนก็เห็นจะเป็นตอนที่อิกคิวจะ “ใช้หมองนั่งสมาธิ” แล้วก็ลุ้นกันว่าเณรน้อยจะใช้วิธีอะไรแก้ปัญหา แต่หากถอยหลังมองภาพให้เฟรมกว้างขึ้น ก็อาจพอสังเกตเห็น Pattern ของกระบวนการแก้ปัญหาของอิกคิว เริ่มจากมีปัญหาเกิดขึ้น ไม่ว่าเรื่องจากมาจากชินเนมอนซัง โชกุน หรือท่านเจ้าอาวาส อิกคิวก็จะเริ่มการการสอบถามรายละเอียดที่มาที่ไป และมักจะมีคำถามสำคัญที่คำบอกเล่าเหล่านั้นไม่ได้ให้คำตอบ (Probelm Statement) จากนั้นอิกคิวมักจะเริ่มสำรวจและวิเคราะห์ข้องสงสัยที่ค้างคาใจ ทั้งสอบถามบุคคลอื่นที่น่าจะเกี่ยวข้อง ตรวจสอบที่เกิดเหตุ หรือดันไปสังเกตบางสิ่งที่ไม่ได้เกี่ยวโยงโดยตรง แต่ให้หลักสังเกตในเชิงเปรียบเทียบ ฯลฯ แล้วค่อยถึงจังหวะสำคัญที่จะ “ใช้หมองนั่งสมาธิ” (Incubation & Inspiration) จน “ปิ๊ง” เกิดความคิดดีๆ ที่น่าจะเวิร์ค และสุดท้ายก็นำเอาความคิดนั้นไปแก้ไขหรือตอบโจทย์ปัญหานั้น ซึ่งอิกคิวจำเป็นต้องพิสูจน์สมมติฐานให้ประจักษ์ทุกครั้งไป (Testing & Verification) เมื่อมาถึงตรงนี้อาจเริ่มเห็นด้วยรึเปล่า ว่าระหว่าง Allen Hurlbert กับ อิกคิวซัง มีกระบวนการที่คล้ายกันทีเดียว
แต่อีกเรื่องที่น่าสนใจจากการ์ตูนเรื่องนี้คือตอนคั่นโฆษณา จะมีภาพอิกคิวกำลังนอนตะแคงพักผ่อนอยู่ แล้วก็มีเสียงตะโกนเรียก “อิคคิวซัง…(ตะโกนเรียก)” เณรน้อยอิคคิวซังตอบกลับ “คร๊าบผม จะรีบไปไหนๆ พักเดี๋ยวนึงนะครับ“
ฉากคั่นนี้กลับมีความหมายลึกซึ้งอย่างมาก หากเราทราบที่มาของมัน…
—————
อิคคิวซัง (อิคคิว โซจุน 一休宗純, Ikkyū Sōjun) เกิดเมื่อปี ค.ศ.1394 ที่เมืองเกียวโต เป็นราชบุตรของพระจักรพรรดิโกโคมัตสึ และเจ้าจอมอิโยะ เนื่องจากปัญหาการเมืองภายในของญี่ปุ่นในสมัยนั้น ทำให้ท่านและท่านแม่ของท่านต้องออกจากวัง เมื่ออิคคิวซังมีอายุได้ 5 ขวบ ท่านได้ถูกแยกจากแม่และส่งไปบวชที่วัดอังโคะคุจิ เมืองเกียวโต นิกายรินไซเซน เดิม
![](https://www.practicalschoolofdesign.com/wp-content/uploads/2024/07/Screen-Shot-2024-07-08-at-6.19.39-PM-1.jpg)
จริงๆ แล้วตอนเด็ก อิคคิวซังท่านมีชื่อว่า “เซนงิคุมารุ” ต่อมาเมื่อท่านบวชเป็นเณรที่วัดอังโคะคุจิ ท่านได้รับชื่อใหม่ว่า “ชูเค็น”
ต่อมาท่านได้ย้ายไปอยู่วัดไซคินจิ ซึ่งเป็นวัดเล็กๆ ยากจนอยู่กับหลวงพ่อเคนโอ (Ken’o) ที่นี่ชูเคนได้เรียนรู้เซนที่แท้จริง หลวงพ่อเคนโอได้ตั้งชื่อให้ชูเคนใหม่ว่า “โซจุน” ท่านอิคคิวอยู่ที่นี่จนอายุได้ 21 ปี หลวงพ่อเคนโอก็มรณภาพ โซจุนเสียใจเป็นอย่างมากต่อการตายของหลวงพ่อเคนโอ จนถึงขนาดฆ่าตัวตายโดยการเดินลงไปในทะเลสาบบิวะ (Biwa) แต่โชคดีมีคนมาช่วยไว้
หลังจากนั้นโซจุนได้ไปหาหลวงพ่อคะโซ (Kaso) ที่วัดเซนโกอัน (Zenko-an) ซึ่งเป็นสาขาของวัดไดทกกุ ซึ่งเป็นวัดสำคัญในสมัยนั้น วันหนึ่งหลวงพ่อคะโซได้ตั้งปริศนาธรรมให้แก่โซจุน เมื่อโซจุนแก้ปัญหาได้แล้ว หลวงพ่อคะโซพอใจมากและตั้งชื่อให้ใหม่ว่า “อิคคิว”
หลวงพ่อถามอิคคิวว่า… “รู้หรือไม่ว่าคำว่าอิคคิวมีความหมายว่าอย่างไร?”
อิคคิวตอบเป็นกลอนว่า…
“ขอพักสักครู่หนึ่ง
ระหว่างทางจากโลกียะ
ถึงโลกุตตระ
หากฝนจะตกก็ตกเถิด
หากลมจะพัดก็พัดเถิด”
(นาม “อิคคิว” แปลว่า พักสักครู่)
(ที่มา: MThai)
—————
จดจ่ออย่างผ่อนคลาย
ลองจินตนาการว่าเรากำลังพยายามแก้ปัญหาที่ท้าทายหรือเรียนรู้แนวคิดใหม่ที่ยาก เรามักจะพยายามมีสมาธิกับมันจนกว่าจะพบทางเดินไปข้างหน้าใช่ไหม?
นอกเหนือจากอิกคิวซังที่เตือนใจเราเสมอว่าให้หมั่นพักสักครู่
ก็ยังมีแนวคิดจากนักการศึกษา Barbara Oakley ที่นำเสนอการคิดแบบ Focus และ แบบ Diffuse การใช้สองวิธีอย่างผสมผสานในการเข้าถึงปัญหาและการเรียนรู้ การคิดแบบ Focus คือมีสมาธิ มีสติ และคาดเดาได้ ในทางตรงกันข้าม การคิดแบบ Diffuse จะผ่อนคลาย โดยส่วนใหญ่เกิดขึ้นโดยไม่รู้ตัว และอาจส่งผลให้เกิดการเชื่อมโยงที่น่าประหลาดใจ
Focus Thinking
จุดแข็งของการคิดแบบมุ่งเน้นอยู่ที่ความสามารถในการวิเคราะห์และแก้ไขปัญหาในลักษณะต่อเนื่อง เป็นไปได้ว่าเรากำลังใช้การคิดแบบนี้ในระดับหนึ่ง เมื่อเรากำลังอ่านบทความนี้อยู่ และพยายามทำความเข้าใจโมเดลนี้
Diffuse Thinking
การคิดแบบกระจายคือสิ่งที่เกิดขึ้นเมื่อจิตใจของเราผ่อนคลาย คล้ายการจัดแจงให้มีพื้นที่สำหรับการฝันกลางวันและความคิดฟุ้งซ่าน นั่นคือสิ่งที่หลายๆ คนพลาดหรือให้คุณค่ากับการคิดแบบนี้ต่ำไป เพราะ… แม้ว่าจิตสำนึกของเราจะหยุดจดจ่อกับสิ่งใดสิ่งหนึ่ง สมองของเราก็ยังประมวลผล ไตร่ตรอง และคิดต่อไป
แทนที่จะมุ่งเน้นไปที่เส้นทางที่กำหนด Diffuse Thinking ช่วยให้จิตใต้สำนึกของเราสร้างการเชื่อมโยงที่ไม่คาดคิดระหว่างแนวคิดที่แตกต่างกัน ด้วยเหตุนี้ จึงสามารถช่วยให้เราพัฒนาโซลูชันที่เป็นนวัตกรรมและเรียนรู้โดยการเชื่อมโยงแนวคิดใหม่ๆ ที่ไม่คุ้นเคยเข้ากับแนวคิดที่มีอยู่
เรามักจะพบกับการคิดแบบนี้เมื่อคุณไปเดินเล่น อาบน้ำ ขับรถระยะไกลในชนบท หรือเพียงแค่มองออกไปนอกหน้าต่าง
ถ้าเปรียบกระบวนการคิดของเราเป็นสายน้ำจากฝักบัว Focus Thinking จะเป็นหมวดกระแสน้ำแบบ Jet ที่ถูกพุ่งไป ทรงพลัง และมุ่งเป้าไปในทิศทางเดียวที่คาดเดาได้ ในทางตรงกันข้าม Diffuse Thinking จะเหมือนกับสปริงเกอร์ที่พ่นละอองน้ำไปทุกทิศทาง ปกคลุมพื้นดินมากขึ้นในรูปแบบที่เบากว่าและคาดเดาไม่ได้
แล้วอันไหนดีกว่ากัน? Oakley อธิบายว่าเคล็ดลับไม่ใช่การเลือกระหว่างสองแนวทาง แต่เป็นวงจรระหว่าง Focused และ Diffuse Thinking เพื่อให้ได้ผลลัพธ์ที่ยิ่งใหญ่ที่สุด ใช้การ Focus Thinking เพื่อสำรวจอย่างมีเหตุผลและกำหนดปัญหาที่แท้จริงที่มีอยู่อย่างมีสติ จากนั้นปล่อยให้สมองผ่อนคลายเข้าสู่ Diffuse Thinking ปล่อยให้จิตใต้สำนึกประมวลผลและเล่นกับความคิดในหัว และอาจเกิดวิธีแก้ปัญหาที่คาดไม่ถึงขึ้นมาได้
![](https://www.practicalschoolofdesign.com/wp-content/uploads/2024/07/Screen-Shot-2024-07-08-at-5.53.30-PM-768x256.png)
หลายคนอาจสังเกตเห็นว่าโมเดลนี้มีความคล้ายคลึงกับการคิดเร็วและช้า (Fast and Slow Thinking) ซึ่งเป็นหนึ่งในโมเดลพื้นฐานเบื้องหลังเศรษฐศาสตร์พฤติกรรม แม้ว่าจะแตกต่างกันมากตามประเด็นและความหมาย แต่โมเดลเหล่านี้สามารถอยู่ร่วมกันได้อย่างง่ายดาย ตัวอย่างเช่น การคิดแบบ Focus อาจถือเป็นรูปแบบหนึ่งของการคิดช้า และการคิดแบบ Diffuse เป็นรูปแบบหนึ่งของการคิดอย่างรวดเร็ว หลักการคิดทั้งหลายบนโลกจึงเป็นแผนที่ให้เราลองสำรวจว่ารูปแบบใดที่เหมาะกับเราและสถานการณ์ของเรามากกว่า ที่จะยึดถือและแบ่งแยกแนวทางทั้งหลายออกจากกันโดยสิ้นเชิง
ผมนิยมชมชอบคำสอนของอาจารย์ไพศาล วิสาโล ที่ว่า “ทำเต็มที่แต่ไม่ซีเรียส”
หรือมีหลายคนพูดคล้ายๆ กันว่า “ซีเรียส แต่ไม่เครียด” ดังเห็นได้จากกระแส Seriuosly Hobby ของผู้คน
กระบวนการออกแบบจึงมีจังหวะเหมือนการเคลื่อนไหวที่มีอิสระหากกำกับไปด้วยเป้าหมายปลายทางการเดินทางไปให้ถึงจุดหมายพร้อมๆกับการเต้นรำไปด้วยจึงมีความจำเป็นต้องเข้าใจจังหวะเวลาไหนช้าเวลาไหนเร็วถึงเวลาพักสักครู่รึยังได้เวลาจดจ่อตั้งใจแล้วเอ้า! ให้สมองได้ซุกซนบ้างนะฯลฯคงไม่มีตำราหรือโมเดลไหนให้คำตอบที่ดีที่สุดกับเราแต่ละคนได้นอกจากเราต้องทด–ลอง–กล้า–แสวง–หาด้วยตัวเราเอง
ท้ายนี้ขอกลับมาที่หนังสือ The Design Concept ซึ่งถูกตีพิมพ์ครั้งแรกในปีพ.ศ. 2524 นับเป็นเวลา 6 ปี หลังจาก MITS Altair 8800 คอมพิวเตอร์ส่วนบุคคลเครื่องแรกของโลกออกจำหน่าย ในขณะที่โลกปัจจุบันเปลี่ยนแปลงไปอย่างที่ผู้เขียนหนังสือเล่มนี้ไม่มีโอกาสได้รับรู้ (Allen Hurlburt เสียชีวิตใน 2 ปีต่อมาหลังจากตีพิมพ์หนังสือเล่มนี้)
ผมอ่านหนังสือเล่มนี้ครั้งแรกในปี พ.ศ. 2542 (18 ปีหลังจากหนังสือออก) นำกลับมาทบทวนเพื่อทำความเข้าใจ พัฒนาตนเอง สอนหนังสือตลอดอายุการทำงาน สำหรับผมมันเป็นไดอะแกรมที่ทำให้เราได้กลับได้ทำความเข้าใจกระบวนการทำงานที่ผ่านมาของตนเอง ให้เราคิดถึงมันแบบแยกส่วนย่อยไปพร้อมๆ กับการมองภาพรวม แต่ละครั้งที่เปิดออกมาเพื่อประกอบการอธิบายให้ลูกศิษย์ฟัง ผมไม่เคยมีความเห็นต่อรายละเอียดต่างๆ เหมือนเดิม การเรียบเรียงบันทึกเพื่อแบ่งปันกับคอร์ส EveryONE-O-ONE ครั้งนี้ก็เช่นกัน ไดอะแกรมอายุ 40 กว่าปีนี้ยังมอบบทเรียนใหม่ให้ผมได้อีกครั้ง
Realated Content
![](https://www.practicalschoolofdesign.com/wp-content/uploads/2024/07/classnote-cover-10-10-768x768.jpg)
![](https://www.practicalschoolofdesign.com/wp-content/uploads/2024/07/classnote-all-cover-09-768x768.jpg)
![](https://www.practicalschoolofdesign.com/wp-content/uploads/2024/07/classnote-all-cover-08-768x768.jpg)
![](https://www.practicalschoolofdesign.com/wp-content/uploads/2024/07/week6_anatomy-of-mind-768x768.jpg)